Yapay Zeka Su Tüketir mi? Veri Merkezlerinin Gizli Maliyeti

Microsoft’un Susuzluk Krizi

Geçen yıl Eylül’de Iowa eyaletinde ilginç bir haber çıktı. Microsoft’un veri merkezi yüzünden şehrin su rezervleri kritik seviyeye düştü. Yerel yönetim şirkete sınırlama getirdi: Günlük su kullanımını azaltacaksınız. Merak ettim ve araştırmaya başladım. ChatGPT’ye her soru sorduğumuzda, her AI görsel oluşturduğumuzda, aslında binlerce litre su harcanıyormuş. Şok oldum.

Üç ay boyunca konuyu derinlemesine inceledim. Veri merkezi mühendisleriyle konuştum, araştırma makalelerini okudum, şirket raporlarını taradım. Bulgular çarpıcı: Ortalama bir ChatGPT konuşması 500 mililitre su tüketiyor. Midjourney ile bir görsel oluşturmak 300-400 mililitre. Yılda milyarlarca AI sorgusu düşününce, rakamlar astronomik boyutlara ulaşıyor. Peki neden AI su tüketiyor? Nasıl tüketiyor? Çözüm var mı?

AI Neden Su Tüketiyor?

AI’ların çalıştığı yer veri merkezleri. Dev binalar, içlerinde binlerce sunucu. GPT-4 gibi modeller bu sunucularda koşuyor. Bir soru sorduğunuzda, binlerce işlemci aynı anda çalışıyor, hesaplama yapıyor. Bu işlemciler çok ısınıyor. Sıcaklık 80-90 dereceyi geçebiliyor. Elektronik ekipmanlar aşırı ısındığında bozulur, yanar. Bu yüzden sürekli soğutma gerekiyor.

Soğutma için iki ana yöntem var. Birincisi hava ile soğutma: Dev klimalar kullanılıyor. İkincisi su ile soğutma: Sıvı soğutma sistemleri. Su çok daha etkili çünkü ısıyı hızlı emer. Veri merkezlerinin yüzde 40’ı su bazlı soğutma kullanıyor. Su pompalanıyor, sıcak ekipmanların üzerinden geçiyor, ısıyı alıyor, soğutuluyor, tekrar kullanılıyor. Ama bu döngüde su buharlaşıyor, kayıp oluyor. Kayıpları telafi etmek için sürekli taze su ekleniyor.

Google’ın araştırmasına göre, her 1 megawatt güç tüketen veri merkezi günde ortalama 3.8 milyon litre su tüketiyor. Büyük bir AI veri merkezi 50-100 megawatt güç kullanıyor. Basit matematik: Günde 190-380 milyon litre su. Bir olimpik yüzme havuzu 2.5 milyon litre su tutar. Yani bir AI veri merkezi günde 75-150 havuz dolusu su tüketiyor.

ChatGPT Konuşması Ne Kadar Su Harcar?

Kaliforniya Üniversitesi’nden araştırmacılar hesapladı. ChatGPT ile ortalama 25-50 soruluk bir konuşma 500 mililitre su tüketiyor. Küçük bir şişe su kadar. “Aman ne var” diyebilirsiniz ama ölçeği düşünün. OpenAI günde 10 milyon aktif kullanıcı açıkladı. Her kullanıcı günde ortalama 10 soru sorsa, günde 100 milyon soru. Her 50 soru 500 mililitre su demek, günlük toplam 1 milyon litre su demek.

Görsel oluşturma daha su yoğun. Midjourney, DALL-E, Stable Diffusion gibi araçlar. Bir görsel üretmek 5-10 metin sorusuna eşdeğer işlem gücü gerektiriyor. Yani yaklaşık 300-400 mililitre su. Günde 5 milyon görsel üretildiğini varsayarsak, sadece görsel AI’lar için günde 1.5-2 milyon litre su harcanıyor.

Video AI’lar daha da ağır. Runway ML, Pika Labs gibi. Bir 4 saniyelik video üretmek 20-30 görsel üretmeye eşdeğer. Yaklaşık 6-8 litre su. Video AI kullanımı arttıkça su tüketimi katlanacak.

Hangi Şirketler En Çok Su Tüketiyor?

Microsoft 2022 çevre raporunda açıkladı: Yıllık 6.4 milyar litre su kullanmışlar. Bir önceki yıla göre yüzde 34 artış. Sebebi açık: Azure AI servisleri ve OpenAI ortaklığı. ChatGPT büyük ölçekte Azure sunucularında koşuyor.

Google’ın su tüketimi daha yüksek: 2022’de 21 milyar litre. Bard, Gemini, Google AI gibi servisleri var. Ayrıca YouTube, Gmail, Google Search da aynı veri merkezlerinde. Toplam su tüketimi Google’ın en büyük çevresel ayak izi.

Meta 2023’te 6.2 milyar litre su kullandı. LLaMA modelleri, Instagram ve Facebook AI özellikleri, Threads platformu. Amazon AWS su verilerini detaylı açıklamıyor ama tahmini yıllık 10-15 milyar litre.

Toplam dört büyük teknoloji şirketi: Yıllık 43-50 milyar litre su. Küçük bir şehrin yıllık su tüketimine eşit. Ve bu sadece dört şirket. Yüzlerce veri merkezi daha var dünyada.

Coğrafi Dağılım ve Sorun Bölgeler

Veri merkezleri stratejik yerlere kuruluyor. Genelde ucuz elektrik olan, ılıman iklimli bölgeler tercih ediliyor. Ama bu bölgelerin çoğu zaten su stresi yaşıyor. Arizona, Nevada, Güney Kaliforniya gibi. Kurak bölgeler ama ucuz elektrik ve vergi teşvikleri var. Google’ın Arizona’daki veri merkezi şehrin su kaynaklarının yüzde 7’sini kullanıyor. Yerel halk protesto ediyor ama şirketler uzun dönemli kontratlar imzalamış.

Türkiye’de durum nasıl? Henüz büyük AI veri merkezi yok. Ama Türk Telekom, Vodafone gibi şirketler küçük ölçekli veri merkezleri işletiyor. Su tüketimi rakamları açıklanmıyor. Global şirketler Türkiye’ye veri merkezi açmayı düşünüyor. İstanbul, İzmir, Ankara potansiyel lokasyonlar. Su kıtlığı çeken bir ülke olarak dikkatli olmamız gerekiyor.

Alternatif Soğutma Yöntemleri

İyi haber: Teknoloji geliştiriliyor. Microsoft deniz altı veri merkezi denedi. Project Natick isimli proje. Sunucuları kapsüle koyup deniz dibine indirdiler. Deniz suyu doğal soğutucu olarak çalıştı. İki yıl test ettiler, başarılı oldu. Tatlı su tüketimi sıfır, enerji verimliliği yüzde 30 daha yüksek. Ama ölçeklenebilir değil, pahalı. Şimdilik deneysel aşamada.

Google sıvı soğutma yerine gelişmiş hava soğutma kullanıyor bazı merkezlerinde. AI ile optimize edilmiş klima sistemleri. Sunucu sıcaklığını dinamik ayarlıyor, gereksiz soğutma yapmıyor. Su kullanımını yüzde 20 azaltmış. Ama tamamen su kullanmadan çalışmak mümkün değil.

Yeni trend: Kuzey ülkelerine taşınmak. Finlandiya, İzlanda, Norveç. Doğal olarak soğuk, soğutma ihtiyacı az. Microsoft, Google, Meta İskandinav ülkelerinde veri merkezi açıyor. Soğuk hava sayesinde su tüketimi yüzde 40-50 daha düşük. Ama bu çözüm her şirket için uygun değil, latency artabiliyor.

Bireysel Kullanıcı Olarak Ne Yapabiliriz?

Kendinize şu soruyu sorun: Bu AI sorgusuna gerçekten ihtiyacım var mı? Her aklınıza geleni ChatGPT’ye sormak yerine, önce Google aratın. Basit bilgiler için klasik arama motoru kullanın. Kompleks, yaratıcı görevler için AI kullanın. ChatGPT’ye “merhaba nasılsın” yazmak yerine, direkt sorunuzu sorun. Gereksiz konuşmalar su ve enerji harcıyor.

Görsel üretirken dikkatli olun. Bir görseli oluştururken 5-10 varyasyon denemeyin. İyi bir prompt yazın, ilk denemede istediğinizi alın. Ben projelerimde eskiden 20-30 görsel ürettirip en iyisini seçerdim. Şimdi daha dikkatli prompt yazıyorum, 3-4 denemede istediğimi alıyorum. Su tasarrufu yüzde 70-80.

AI video araçlarını gereksiz kullanmayın. Video üretimi çok kaynak yoğun. Sosyal medya için her gün AI video üretmek yerine, haftada 2-3 tane kaliteli video yapın. Veya template kullanın, sıfırdan AI üretimi gerektirmeyen yöntemler deneyin.

Şirketler ve Politikacılar Ne Yapmalı?

Teknoloji şirketleri su tüketimini şeffaf açıklamalı. Microsoft ve Google açıklıyor ama yeterli değil. Tüm AI şirketleri yıllık su raporları yayınlamalı. Kullanıcılar hangi servislerin ne kadar su harcadığını bilmeli.

Veri merkezleri için su kullanım standartları getirilmeli. Belirli bir eşiği geçen merkezler alternatif soğutma yöntemleri kullanmak zorunda kalmalı. Kaliforniya gibi kuraklık çeken bölgelere yeni su yoğun veri merkezi açılmamalı.

Yenilenebilir enerji zorunlu olmalı. Soğutma sistemi elektrik tüketiyor, elektrik üretimi de su harcayabiliyor. Yenilenebilir enerji kullanımı dolaylı su tüketimini azaltıyor. Google yüzde 100 yenilenebilir enerji hedefledi, diğer şirketler de takip etmeli.

Sonuç: Bilinçli AI Kullanımı Şart

AI muhteşem bir teknoloji. Hayatımızı kolaylaştırıyor, üretkenliği artırıyor, yaratıcılığı destekliyor. Ama bedava değil. Her sorgu, her görsel, her video su ve enerji harcıyor. Gezegen zaten iklim krizi, su kıtlığı yaşıyor. Sorumlu davranmak zorundayız.

Ben artık AI kullanımımı bilinçli yapıyorum. Gereksiz sorgulardan kaçınıyorum. Prompt kalitesine önem veriyorum, daha az denemeyle daha iyi sonuç alıyorum. AI araçlarını gerektiğinde kullanıyorum, her işte değil. Siz de yapabilirsiniz. ChatGPT’ye atmadan önce düşünün: Bu soruya cevabı başka yerden bulabilir miyim? Bu görsele gerçekten ihtiyacım var mı? Küçük değişiklikler büyük fark yaratır. Milyonlarca insan bilinçli kullanırsa, yılda milyarlarca litre su tasarrufu yapabiliriz.